Róża

Róża – polski dramat wojenny z 2011 roku w reżyserii Wojciecha Smarzowskiego, zrealizowany według scenariusza Michała Szczerbica. Głównym bohaterem Róży jest Tadeusz (Marcin Dorociński), były oficer Armii Krajowej i uczestnik powstania warszawskiego, który po zakończeniu II wojny światowej opiekuje się Mazurką Różą Kwiatkowską (Agata Kulesza), ofiarą burzliwych wydarzeń wojennych. Tematem filmu, oprócz ukazania losów indywidualnych bohaterów, jest portret społeczności Mazurów, którzy w momencie wybuchu wojny oraz po jej zakończeniu nie byli w pełni akceptowani ani przez Niemców, ani przez Polaków.

Róża odniosła w Polsce znaczący sukces artystyczny, zdobywając siedem Polskich Nagród Filmowych, w tym dla najlepszego filmu oraz za reżyserię, a także Grand Prix w konkursie międzynarodowym 27. Warszawskiego Festiwalu Filmowego. Na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w konkursie głównym uhonorowana została jednak jedynie pierwszoplanowa rola męska Dorocińskiego. Choć zarówno lewicowi, jak i prawicowi krytycy docenili sposób przedstawienia przez Smarzowskiego i Szczerbica traumatycznych doświadczeń wojennych, ze strony niektórych feministek padały zarzuty co do problematycznego ukazania kobiet wyłącznie jako ofiar gwałtów. Mimo to Róża okazała się jednym z najważniejszych osiągnięć w karierze Smarzowskiego, zdobywając – poza polskim obiegiem festiwalowym – również szereg nagród na zagranicznych międzynarodowych festiwalach filmowych (między innymi w Goa oraz w Kairze).

Opis fabuły

Film rozpoczyna się sceną, w której Tadeusz, oficer Armii Krajowej i uczestnik powstania warszawskiego, leżąc na stosie trupów, widzi, jak niemieccy żołnierze gwałcą jego żonę Annę. Dziewczyna zostaje zastrzelona. Gdy Niemcy odchodzą, Tadeusz czołga się w stronę Anny i czule obejmuje jej zwłoki.

Po klęsce powstania Tadeusz udaje się na tułaczkę. Trafiając nad bagnami na wrak niemieckiego samochodu, zabiera ze sobą karabin wyborowy oraz pieniądze znalezione przy zabitym. Tułając się po lesie, jest świadkiem rozstrzeliwania przez Sowietów przywiezionych ciężarówką żołnierzy niemieckich. Dociera do mazurskiej wioski, gdzie spotyka pastora, który wskazuje mu drogę do niedołężnej Mazurki, Róży Kwiatkowskiej. Tadeusz przynosi Róży rzeczy, które pozostawił po sobie jej mąż, żołnierz Wehrmachtu uczestniczący w tłumieniu powstania. Tadeusz planuje początkowo przenocować u Róży jedną dobę, jednak z czasem decyduje się pomóc jej prowadzić gospodarstwo na pustkowiu. Kobieta prosi Tadeusza o to, by rozbroił miny na drodze prowadzącej do jej pola z ziemniakami.

Tymczasem w pobliskim miasteczku panuje konsternacja wśród społeczności mazurskiej, która jest niemile widziana przez nową polską władzę komunistyczną. Coraz częściej w okolicy osiedlają się Polacy, natomiast Mazurzy otrzymują ultimatum, w ramach którego mają emigrować z Ziem Odzyskanych na Mazurach. Gdy przedstawiciel społeczności mazurskiej, Mateusz, szczerze wyraża swoją niechęć wobec nowej władzy, zostaje uderzony przez jednego z politruków. Tadeusz, oddalając się od zgromadzenia, goli się u początkującego fryzjera. Gdy wraca, dostrzega przybyłych radzieckich oficerów, sowicie goszczonych przez polskich ubeków. Tadeusz na prośbę Róży decyduje się rozbroić miny przy pomocy prymitywnych narzędzi: kij z nasadką w postaci noża staje się wykrywaczem min, natomiast drut – narzędziem do ich rozbrajania. Wróciwszy z roboty, Tadeusz dostrzega jednak szabrowników pod przywództwem obsesyjnie pożądającego Róży enkawudzisty Wasyla, atakujących jej gospodarstwo. Jednemu z szabrowników zadaje cios, Wasyl zaś, zastany w trakcie gwałtu dokonywanego na Mazurce, zostaje przepędzony.

Zabezpieczywszy wstępnie poletko Róży, Tadeusz sadzi z nią ziemniaki. Zauważa po drodze grupę Mazurów i wdaje się w rozmowę z pastorem na temat przeszłości Róży. Pomimo bycia żoną niemieckiego żołnierza Róża uchodziła za propolską. Kiedy Niemcy wycofali się z Prus Wschodnich, Róża padła ofiarą zbiorowego gwałtu ze strony sowieckich żołnierzy, a przez to, że sowiecka jednostka wojskowa stacjonowała w jej gospodarstwie, lokalni Mazurzy patrzyli na nią z niechęcią . Poznawszy jej los i zdobywszy rower od lokalnego pasera, Tadeusz wraca do jej gospodarstwa, gdzie dowiaduje się, że Róża po raz kolejny padła ofiarą bandy Wasyla. Tadeusz próbuje złagodzić jej cierpienie. Na bagnach znajduje kolejne sztuki poniemieckiej broni, grodzi jej gospodarstwo i podarowuje jej pistolet. Wówczas jednak Róża doświadcza poronienia. Tadeusz prosi o pomoc zdekonspirowanego dawnego kolegę z Armii Krajowej, doktora Leliwę, który poddaje ją badaniu i przynosi morfinę dla uśmierzenia bólu.

Pewnej nocy obolała Róża prosi Tadeusza o to, aby przywołał jej ukrywającą się na strychu córkę, Jadwigę. Róża opowiada byłemu akowcowi o tym, jak została zgwałcona wraz z kilkunastoma innymi kobietami przez sowieckich żołnierzy. Jadwiga wychodzi ze strychu i pomaga Tadeuszowi w prowadzeniu gospodarstwa. Niebawem zyskują sąsiadów – repatriantów z Wileńszczyzny: Amelię oraz jej męża Władka wraz z kilkorgiem dzieci. Ugościwszy nowych sąsiadów, Tadeusz, Róża i Jadwiga cieszą się chwilą szczęścia. Zjawiają się na nabożeństwie w kościele ewangelickim, gdzie wezwanie pastora do asymilacji z nowo przybyłymi Polakami przerywa Mateusz, deklarujący pozostanie na ziemi mazurskiej ze swą żoną Gretchen. Niebawem listonosz przynosi Róży decyzję, iż Róża oraz Jadwiga zostały „negatywnie zweryfikowane” przez nową władzę jako Niemki i otrzymują nakaz wyjazdu. Tadeusz bezskutecznie próbuje się dogadać z lokalnym przedstawicielem władz komunistycznych. W tawernie spotyka Kazika, dawnego kolegę z Gwardii Ludowej, obecnie funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa. Ten lojalnie ostrzega Tadeusza o konsekwencjach wiązania się z Różą. Kiedy Tadeusz wraca wraz z pijanym Władkiem rowerem, zaczepia ich grupa sowieckich żołnierzy. Ci dotkliwie ich biją i zabierają rower, po czym odchodzą.

Tadeusz zostaje sprowadzony do domu Róży, gdzie leczy się z ran. Nocą, śpiąc w jednym łóżku, oboje próbują zbliżenia miłosnego, jednak Róża nagle przerywa stosunek. Wnet Tadeusz zauważa, że ktoś próbuje się dostać do jej gospodarstwa. Detonuje ładunek wybuchowy z pozostałych na polu min. Na miejscu wybuchu dostrzega martwego szabrownika, po czym zakopuje go z Władkiem. Tymczasem Róża zwija się z bólu. Przysłany do niej radziecki lekarz zauważa, że w jej ciele pozostały elementy płodu, po czym orzeka raka. Obudziwszy się ze snu, w którym spędzał szczęśliwie czas z Różą i Jadwigą, Tadeusz zostaje zawiadomiony o szabrownictwie bandy Wasyla, która podpala chałupę Władka. Biorąc do ręki karabin wyborowy, zabija kilku szabrowników, po czym gości repatriantów w gospodarstwie Róży. Desperacko próbuje kupować na czarnym rynku morfinę dla cierpiącej kobiety. Gdy zastaje na miejscu Kazika, którego podwładni ponownie gwałcą Różę, daje im łapówkę i każe im odejść.

Zimą 1945 Kazik informuje Tadeusza, że ten został „zgłoszony do centrali”. Ubek szantażuje akowca, iż władze o nim zapomną, jeśli ten pozwoli im wywieźć Różę i Jadwigę za granicę. Tadeusz odmawia, po czym kieruje się w stronę gospodarstwa, gdzie znów zastaje bandę Wasyla, dobierającą się tym razem do Amelii. Morduje wszystkich agresorów – w tym samego Wasyla – siekierą, a zwłoki wywozi daleko poza miasto i detonuje ciężarówkę, w której się znajdują. Amelia, Władek i ich rodzina, wiedząc, że nie są bezpieczni w okolicy, odchodzą w nieznanym kierunku. Tymczasem umierająca Róża prosi Tadeusza, by ten ożenił się z Jadwigą i pozwolił jej tym samym pozostać na ziemi mazurskiej. Gdy Róża umiera, Tadeusz spełnia jej życzenie. Zaraz potem zostaje aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa i poddany torturom. Wychodzi z więzienia po kilku latach – w momencie, gdy Mazurzy zostają wywiezieni za granicę. Zauważywszy, że gospodarstwo Jadwigi zostało już dawno zajęte przez rodzinę Władka, zabiera bez słowa chroniącą się u nich Mazurkę. Tadeusz i Jadwiga udają się na tułaczkę.

Rose, a German widow, hides from Russian soldiers who like to rape women and fights off Polish refugees who will steal everything she has. She gets help when Tadeusz, a former Polish officer, arrives looking to hide from his past.

Obsada

Opracowano na podstawie materiału źródłowego:

Produkcja

Róża została wyreżyserowana przez Wojciecha Smarzowskiego na podstawie scenariusza Michała Szczerbica. Szczerbic, jako mieszkaniec ziemi mazurskiej, czuł się zobowiązany do napisania scenariusza traktującego o społeczności Mazurów. Jak twierdził w jednym z wywiadów, od początku przewidywał, że „ten film może zrobić tylko Wojtek Smarzowski. Nasze poglądy długo się ucierały. Dzisiaj wiem, że powstał film wybitny”.

Scenografię do filmu zaprojektował Marek Zawierucha(inne języki), kostiumy – Ewa Helman-Szczerbic(inne języki) oraz Magdalena Jadwiga Rutkiewicz-Luterek, natomiast muzykę skomponował Mikołaj Trzaska. Producentem Róży był Włodzimierz Niderhaus, a sama produkcja odbywała się w warszawskiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych. Film został dofinansowany ze środków Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

Zdjęcia do filmu, przy których operatorem był Piotr Sobociński junior, rozpoczęły się 20 lipca 2010 roku i trwały do 20 stycznia 2011 roku. Jak twierdził Sobociński, w swojej pracy nad filmem stawiał przede wszystkim na prostotę obrazu: „W Róży nie ma zbytniego chwalenia się kamerą, pięknych obrazków. To wycofana, skromnie, a nawet niemodnie opowiedziana historia”. Sobociński, kręcąc sceny do Róży, operował ostrym światłem oraz – zgodnie ze stylem Smarzowskiego – ujęciami z ręki, nagranymi kamerą na taśmie 35 mm.

Sceny retrospekcyjne z powstania warszawskiego zrealizowano w zrujnowanym budynku dawnej fabryki wyrobów metalowych (ślusarskich) Ogórkiewicza i Zagórnego, wzniesionej w 1903 roku przy ulicy Krowiej na warszawskiej Pradze. Za pozostałe plenery posłużyły: Dźwierzuty (kościół ewangelicki z XIV w.), Szczytno, okolice Olsztynka, Orneta, Pęglity, Pasym, Gietrzwałd. Gotowy materiał zmontował Paweł Laskowski, który zdaniem Smarzowskiego wpłynął na jego styl: „Być może, gdybym pracował z innym montażystą, te moje filmy byłyby grzeczniejsze”.

13 czerwca 2012 roku Róża ukazała się na płytach DVD i Blu-ray. Oprócz samego filmu do wydań dołączono materiały dodatkowe, takie jak wywiady z twórcami, materiały z kulis produkcji, galeria zdjęć, zdjęcia z planu oraz relacja z premiery.